ՄԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ԴԵՐՆ՝ ԱՆՁԻ ԵՎ ՊԱԹՈԼԳԻԱՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ
«Մեր ծնողների նևրոզները» հոդվածում (կարդացեք այս բաժնում) մենք խոսել ենք այն մասին, թե ինչպես են ծնողների հոգեբանական դիրքորոշումները փոխանցվում երեխաներին՝ նրանց մոտ ձևավորելով բնավորության նևրոտիկ գծեր։
«Երեխայի համար իրականության նշանակալից կողմերի» (Մյասիշչև Վ. Ն․, 1939) ազդեցության տակ ձևավորվում են երեխայի բազային անձնային որակները, նրա անձի կառուցվածքը և, երբեմն դրանով պայմանավորված, նրա ապագա հոգեկան պաթոլոգիաների հիմքերը, ցավոք՝ ոչ միայն նևրոտիկ բնույթի:
Թե ինչ անձնային որակներ են ձևավորվում մանկությունում և թե մարդու չափահաս կյանքում ինչպիսի հոգեկան խանգարումների կարող են հանգեցնել վաղ մանկությունում դաստիարակության սխալներն ու թերությունները, կարդացեք այս հոդվածում:
Վաղ մանկության շրջանում ձևավորվում է․
1. Վստահություն աշխարհի նկատմամբ (հիմնական վստահություն)
Կյանքի վաղ փուլում մոր հետ փոխազդեցությունը երեխայի մոտ ձևավորում է անվտանգության կամ, ընդհակառակը, տագնապի զգացում:
Եթե մայրը երեխայի կարիքներին արձագանքում է ջերմությամբ և հետևողականությամբ, երեխայի մոտ ձևավորվում է հիմնական վստահություն աշխարհի նկատմամբ (ըստ Էրիկ Էրիկսոնի): Այդ վստահությունը հիմք է գցում ապագայում առողջ հարաբերությունների ձևավորման համար:
2. Ինքնագնահատական և ինքնավստահություն
Մոր հետ հուզական փոխազդեցության հիման վրա ձևավորվում է այն, թե ինչպես է երեխան ընկալում ինքն իրեն: Հոգատար և աջակցող մայրն օգնում է երեխային զարգացնել դրական ինքնաընկալումն ու վստահությունը սեփական ուժերի նկատմամբ:
3. Հուզական կարգավորում
Վաղ մանկությունում մոր հետ հարաբերություններն օգնում են երեխային սովորել կառավարել իր հույզերը: Երբ մայրն արձագանքում է երեխայի հուզական կարիքներին, դրանով օգնում է նրան զարգացնել սեփական զգացմունքները կառավարելու ունակությունը:
4. Կապվածություն և մտերիմ հարաբերություններ հաստատելու ունակություն
Երեխայի և մոր միջև ձևավորված կապվածության որակն ազդում է այն բանի վրա, թե ինչպես է մարդը կառուցելու իր հարաբերությունները հասուն տարիքում:
Օրինակ՝ Ջոն Բոուլբիի և Մերի Էյնսվորթի կապվածության տեսությունները շեշտում են, որ երեխաները, որոնք ունեն հուսալի կապվածություն մոր հետ, հակված են ապագայում հաստատելու առողջ հարաբերություններ:
Առավել հաճախ հանդիպող հոգեկան խանգարումներն ու պաթոլոգիաները
1. Տագնապային և դեպրեսիվ խանգարումներ
Հուզական աջակցության և ուշադրության պակասը կարող է հանգեցնել քրոնիկական տագնապի և դեպրեսիայի: Երեխաները, որոնց մայրերը հուզականորեն հասանելի չեն եղել, հաճախ են ունենում լքվածության և անօգնականության զգացում, ինչը չափահաս կյանքում բերում է բարձր տագնապայնության:
2. Սահմանային անձնային խանգարում (նևրոզի և փսիխոզի միջև ընկած վիճակ)
Մոր հետ հարաբերություններում կայունության պակասը կարող է հանգեցնել սահմանային անձնային խանգարման: Այս տիպի մարդիկ հակված են ունենալ լքվածության վախ, անկայունություն հուզական հարաբերություններում և ինքնության հետ կապված խնդիրներ:
3. Կապվածության խանգարումներ
Մանկությանում ձևավորված թույլ կապվածությունը կարող է հանգեցնել կապվածության խանգարումների, ինչպիսիք են՝ խուսափողական, երկակի (ամբիվալենտ) կամ ապակազմակերպված կապվածությունը:
Հասուն տարիքում սա կարող է արտահայտվել մտերիմ հարաբերություններ հաստատելու դժվարություններով, վստահության հետ կապված խնդիրներով և կապվածության վախով:
4. Նարցիսային անձնային խանգարում
Մոր կողմից ուշադրության պակասը կամ, ընդհակառակը, չափից մեծ հիացմունքը կարող է հանգեցնել նարցիսային անձնային խանգարման: Այսպիսի խանգարում ունեցող մարդը ձգտելու է իր կարևորության մշտական ապացուցման և ունենալու է աղճատված ինքնաընկալում:
5. Ագրեսիվ և հակասոցիալական վարք
Երեխաները, որոնք չեն ստանում պատշաճ ուշադրություն և սեր մորից, կարող են դրսևորել ագրեսիվ կամ հակասոցիալական վարքի հակում: Սա կարող է արտահայտվել ապրումակցման անկարողությամբ, սոցիալական նորմերի խախտմամբ և սոցիալական կապեր հաստատելու դժվարություններով:
6. Հուզական կախվածություն
Ինքնուրույնության և ինքնավարության պակասը, որը գալիս է չափազանց վերահսկող մորից, հասուն կյանքում կարող է բերել այլ մարդկանցից հուզական կախվածության: Դա արտահայտվում է շրջապատի մարդկանցից հավանություն և աջակցություն ստանալու մշտական կարիքով:
Եզրակացություն
Վաղ մանկության շրջանում մոր անձի ազդեցությունը չափազանց կարևոր է երեխայի անձնային գծերի ձևավորման համար: Դաստիարակության սխալները կարող են հանգեցնել լուրջ հոգեբանական խնդիրների, ինչպիսիք են տագնապային խանգարումները, կապվածության խանգարումները և այլն:
Ծնողներին անհրաժեշտ է հասկանալ, որ իրենց վարքը երկարաժամկետ ազդեցություն է ունենում երեխայի վրա, և որ իրենք պետք է ձգտեն ստեղծել կայուն, աջակցող և անվտանգ միջավայր նրա զարգացման համար:
Դրա համար, նախ և առաջ, հարկավոր է գիտակցել, որ ծնող հասկացությունն իր բովանդակությամբ տարբերվում է մայր և հայր հասկացություններից: «Պարզապես ծնող» լինելը դեռ բավական չէ երեխայի անձը ներդաշնակ զարգացնելու համար:
Ծնվելուց հետո երեխաներին ծնողներ այլևս պետք չեն, նրանք կարիք ունեն իրենց աճին, կրթվելուն և ինքնազարգացմանը գրագետ ձևով նպաստող մայրերի և հայրերի: Ինչպես նաև՝ շարունակ ինքնակրթվող և ինքնազարգացող մայրերի և հայրերի: Սիրելի՛ ծնողներ, մի մնացեք «պարզապես ծնողներ», դարձեք լավ մայրեր և հայրեր ձեր երեխաների համար․․․
Աղբյուրներ
• Bowlby, J. Attachment and Loss. New York: Basic Books, 1969.
• Ainsworth, M. Patterns of Attachment. New York: Routledge, 1978.
• Erikson, E. Childhood and Society. New York: Norton, 1950.
• Kohut, H. The Analysis of the Self. New York: International Universities Press, 1971.
Նյութը պատրաստեց հոգեբույժ-հոգեվերլուծող Ա․ Ն․ Չալիկյանը
Խմբագրեց Նորա Վանյանը